Obywatelka Cepelia

Wystawa „Obywatelka Cepelia” to pionierski projekt badawczy i wystawienniczy, dzięki któremu po raz pierwszy w narodowej instytucji kultury, Muzeum Narodowym w Krakowie, zaprezentowana zostanie działalność i dorobek instytucji, do tej pory najczęściej traktowanej jako fragment problematycznej pamięci o czasach PRL, mającej drugorzędne znaczenie dla polskiej historii sztuki drugiej połowy XX wieku. Nasza wystawa przynosi rewizję tych twierdzeń i podkreśla wartość dziedzictwa Cepelii, jako ważnego ośrodka polskiego designu, w kluczowy sposób kształtującego tak różne jego dziedziny jak meblarstwo, tkanina, moda czy architektura wnętrz, dzięki oryginalnym środkom wyrazu, łączącym elementy sztuki ludowej z wzorcami modernistycznymi - prof. dr hab. Andrzej Szczerski, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie.

Przez cztery dziesięciolecia Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (Cepelia) wywierała ogromny wpływ na codzienny gust i wrażliwość estetyczną Polaków. Wyznaczała trendy w wystroju wnętrz, modzie oraz pamiątkarstwie, a także współtworzyła powszechne rozumienie rodzimego folkloru i tradycji, stając się jednym z najbardziej wyrazistych zjawisk epoki PRL-u. Ta działająca w latach 1949-1990 organizacja pełniła funkcję centralnego związku spółdzielni rękodzielniczych. Jej głównym zadaniem była dystrybucja i sprzedaż artykułów wytwarzanych przez zrzeszone podmioty, które czerpały inspirację z polskiej sztuki ludowej lub bezpośrednio nawiązywały do twórczości lokalnych artystów. W okresie największego rozwoju sieć Cepelii tworzyła gigantyczną infrastrukturę. Obejmowała niemal setkę spółdzielni wytwórczych, siedem biur terenowych, ponad trzysta punktów sprzedaży w całej Polsce oraz zagraniczne salony - w tym reprezentacyjne i nowocześnie zaaranżowane lokale w Brukseli czy Nowym Jorku. Całość dopełniały własne struktury handlu zagranicznego, jednostki badawczo-rozwojowe oraz zespoły folklorystyczne. W szczytowych momentach działalności instytucja zatrudniała nawet 45 tysięcy osób o zróżnicowanych specjalizacjach.

Ekspozycja w Muzeum Narodowym w Krakowie odsłania pełne spektrum funkcjonowania Cepelii - od projektowania i produkcji, przez badania i eksperyment, po system sprzedaży i wystawiennictwa. Jak piszą kuratorzy wystawy, prof. UAM dr hab. Piotr Korduba i dr Anna Wiszniewska: Ekspozycja obejmuje trzy podstawowe obszary cepeliowskiej wytwórczości: nowoczesną, „ludową” i retro, a obok nich modę i biżuterię, pamiątkarstwo, plakat i druki oraz zjawisko cepeliowskiego kiczu. Prezentowane eksponaty, w zdecydowanej większości nigdy dotąd niepublikowane i niewystawiane, pochodzą z kolekcji muzealnych i prywatnych. Ten ostatni fakt sam w sobie mówi wiele o współczesnym statusie przedmiotów z Cepelii: rozproszonych, nieraz niedocenianych, a zarazem coraz chętniej gromadzonych i odkrywanych na nowo. Wystawa przypomina również o współpracy giganta z najwybitniejszymi twórcami epoki, takimi jak Jolanta Owidzka i Wojciech Sadley w dziedzinie tkaniny czy Helena i Lech Grześkiewiczowie w dziedzinie ceramiki. Zestawienie unikatowych prac oraz krótkich serii autorskich z produkcją masową i przykładami tzw. cepeliowskiego kiczu daje pełny obraz ówczesnej rzeczywistości.

„Obywatelka Cepelia” wpisuje się w najnowsze badania nad kulturą materialną PRL-u i pomaga zrozumieć, dlaczego Cepelia - mimo swojego ogromnego wpływu na społeczeństwo - do dziś budzi żywe dyskusje i sprzeczne emocje wśród ekspertów. To opowieść o ideach, napięciach i estetyce, które zbudowały polskie wnętrza drugiej połowy XX wieku. Wystawa stawia także pytania o rolę państwowej polityki kulturalnej oraz o to, w jaki sposób dziedzictwo Cepelii powraca dziś we współczesnym designie, modzie i zbiorowej nostalgii.

Dopełnieniem wystawy jest wydany katalog. Publikacja zawiera zagadnienia, które z różnych powodów nie mogły zostać w pełni zaprezentowane na wystawie, a są niezbędne dla pełnego ukazania skali i skomplikowania fenomenu Cepelii. Teksty przygotowali wybitni eksperci - historycy sztuki i historycy, etnografki i etnolożki, historycy kultury materialnej, badacze wzornictwa i muzykolog.

Bogaty program edukacyjny towarzyszący wystawie odwołuje się do wspomnień i codziennych doświadczeń zarówno związanych z codziennym życiem w PRL-u, jak i ze współczesnością. Jego hasłem przewodnim jest międzypokoleniowość i relacje międzyludzkie. W harmonogramie znalazły się m.in. oprowadzania, warsztaty sensoryczne i panel dyskusyjny. W przestrzeni wystawy na zwiedzających czeka „Rozmownik” - publikacja inspirująca do dzielenia się wspomnieniami, nagrania wideo, które pozwolą lepiej poznać działalność Cepelii i szuflada sensoryczna z materiałami, które pozwolą na wielozmysłowy odbiór wystawy.

Tekst powstał w oparciu o materiały źródłowe autorstwa kuratorów wystawy prof. UAM dr. hab. Piotra Korduby i dr Anny Wiszniewskiej.

INFORMACJE DLA ZWIEDZAJĄCYCH

WYSTAWA „Obywatelka Cepelia”

Miejsce: MNK Gmach Główny

Czas trwania: 09.10.2026 - 21.02.2027

Godziny otwarcia:

poniedziałek: nieczynne

wtorek-niedziela: 10:00 - 18:00

Zespół kuratorski: prof. UAM dr hab. Piotr Korduba, dr Anna Wiszniewska

Koordynacja: Katarzyna Pawłowska

Projekt aranżacji: Studio MatosekNiezgoda

Organizator Muzeum: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Mecenas MNK: PGE Polska Grupa Energetyczna S.A.

Partnerzy Strategiczni MNK: PZU, Totalizator Sportowy Sp. z o.o.

Partner promocyjny: AMS, Kraków Airport

Partner MNK: Wawel SA

Partnerzy medialni: Vogue Polska Living, Weranda, Radio Kraków, Radio Kraków Kultura, Polskie Radio, Dziennik Polski, TVP3 Kraków, Label Magazine